Gatazka armatuek, krisi klimatikoak, desberdintasunek eta giza eskubideen atzerakadak markatutako nazioarteko testuinguru batean, Donostiako MIRAMAR Jauregian eLankidetza-Lankidetza eta Elkartasunerako Euskal Agentziak eta Euskadiko GGKEen Koordinakundeak antolatutako Lankidetza Jardunaldiak egin ziren. Topaketan Mugarik Gabeko Ekonomilariek hartu zuten parte, eta aukera eman zuen gogoeta egiteko lankidetza deszentralizatuaren orainari eta etorkizunari buruz eta alternatiba bidezkoagoak eta iraunkorragoak eraikitzeko zereginari buruz.
Urriaren 22an izan zen, eta ongietorri batekin hasi zen. Nerea Uriartek, Euskadiko GGKEen Koordinakundeko presidenteak, Koordinakundea osatzen duten 85 erakundeek giza eskubideen defentsan eta hainbat lurraldetako komunitateen arteko loturan duten funtsezko zeregina nabarmendu zuen.
Euskadiko elkarteetan antolatuta eta murgilduta zeudenak zirela nabarmendu zuen, bi hemisferioetako errealitateak eta sareak lotuz, betiere giza eskubideen aldeko borroka nekaezinean. Halaber, lankidetza-politikaren murrizketak bertatik bertara pairatzen zituztenak zirela eta jasotzen zituzten erasoen aurrean gorputza jartzen zutenak. Euskadin eta tokian bertan dituzten langileek, profesionalek eta boluntarioek erasoak jasan dituzte azkenaldian. Hemendik, gure elkartasuna.
Jarraian, eLankidetzako zuzendari Javier Cortesek jardunaldi horiek egiteak duen garrantzia azpimarratu zuen, ideiak partekatzeko, hitz egiteko, hausnartzeko eta proposamenak elkarrekin eraikitzeko gune gisa. Aldaketa eta zalantza handiek markatutako une historiko batean, espazio horiek sortzea positiboa izateaz gain, beharrezkoa ere badela adierazi zuen. Ildo horretan, egungo erronkei eta garapen-eredua eraldatzeko beharrari buruz hausnartzera gonbidatu zuen. Izan ere, garapen-eredu horrek aberastasuna neurtu izan du nagusiki ikuspegi ekonomikotik eta finantzariotik, eta alde batera utzi ditu funtsezko beste alderdi batzuk. Horregatik, eredu bidezkoago eta iraunkorrago baterantz aurrera egitearen garrantzia defendatu zuen, pertsonen ongizatea, ingurumena eta garapenaren dimentsio sozial, gizatiar eta kulturalak kontuan hartuko dituena.
Ondoren, elkarrizketarako eta iritziak kontrastatzeko hainbat mahai egin ziren, eta hizlariek eta bertaratutakoek parte hartu zuten:
1. Mahaia – Lankidetza deszentralizatuaren unea eta testuingurua
Lehen mahai horretan José Antonio Alonso, Madrilgo Unibertsitate Konplutentseko Ekonomia Aplikatuko katedraduna, eta Mary Tere Guzmán, Euskadiko GGKEen Koordinakundearen ordezkaria eta Alboan.
José Antonio Alonsoren zuzendari exekutiboa, izan ziren protagonista, eta azaldu zuten lankidetzaren krisiak ez diela soilik aurrekontu-murrizketei edo aldaketa politikoei erantzuten. Bere sustraiak sakonagoak dira: mundua aldatu egin da, baina nazioarteko laguntza-sistemak ez du behar bezala egokitzen jakin. Hamarkadetan, herrialde emaileen eta hartzaileen arteko harreman desorekatuan oinarritu zen lankidetza. Gaur egun, zatiketa hori ez da nahikoa. Erronka globalek gizateria osoari eragiten diote, eta harreman horizontalagoak behar dituzte, non eragile guztiek ezagutzak, esperientziak eta konponbideak ematen dituzten.
Alonsok lankidetza-eredu «partekatu eta bereizi» bat defendatu zuen, lankidetza-modu desberdinak integratzeko gai dena, bakoitzaren berezitasunak errespetatuz. Halaber, lurraldeak erabakien erdigunean jartzearen garrantzia azpimarratu zuen, bertan identifika baitaitezke hobekien beharrak, tokiko gaitasunak aprobetxatu eta aliantza iraunkorrak eraiki baitaitezke.
Gizarte-erakundeen esperientziatik abiatuta, Mary Tere Guzmánek gogorarazi zuen lankidetza deszentralizatuak lortu duela herritarren elkartasuna politika publiko egonkor bihurtzea. Euskadin, GKEek 70 herrialde ingurutan egiten dute lan, eta gutxi gorabehera 90 udalerritan garatzen dituzte hezkuntza-ekimenak, azken urteetan 550 ikastetxerekin baino gehiagorekin elkarlanean arituz.
Zifra horiek komunitateekiko konfiantzan, laguntzan eta konpromisoan oinarritutako ibilbidea islatzen dute. Baina Guzmanek ohartarazi zuen lortutako lorpenek ez dutela etorkizuna bermatzen. Eraldatzailea izaten jarraitzeko, lankidetzak funtsezko erronkei egin behar die aurre: bidegabekeriak salatzea eta, aldi berean, alternatibak erakustea; baliabide nahikoak bermatzea eta emaitzak hobeto komunikatzea; arazo globalak tokiko errealitateekin konektatzea; erabakiak eta boterea Hegoaldeko erakundeekin partekatzea; eta printzipioak defendatzea, elkarrizketari uko egin gabe.
Bi partaideek bat egin zuten lankidetza deszentralizatuak berariazko abantailak dituela beste eredu batzuen aldean: herritarrekiko hurbiltasuna, lurraldeen ezagutza eta konfiantzazko harremanak ezartzeko gaitasuna. Hala ere, tresna malguagoak, finantzaketa egonkorra eta tokiko komunitateen benetako partaidetza protagonista behar dira. Euskadin, 2024ko Lankidetza eta Elkartasun Legea bide horretan aurrera egiteko aukera bat da. Eraginkortasunez aplikatzea, baliabide publikoen % 0,7 lankidetzara bideratzeko konpromisoarekin batera, sektorearen aldarrikapen nagusia da.
Azken mezua argia izan zen: lankidetzan aritzeak ez du esan nahi soilik gutxiago dutenei laguntzea, baizik eta partekatutako arazoei elkarrekin erantzutea. Ziurgabetasunak eta desberdintasunek markatutako mundu honetan, lurraldeetatik lankidetza indartzeak demokrazia, elkartasuna eta etorkizun bidezkoago baten itxaropena indartzea ere esan nahi du.
2. Mahaia – Eredu finkatua, erronka berriak
Desberdintasunen, gatazken eta eskubideen atzerakadaren gorakadaren aurrean, nazioarteko lankidetzak bere burua berrasmatzeko erronkari aurre egiten dio, oinarrizko balioak galdu gabe. Horixe izan zen mahai-inguru honetako hausnarketa nagusia. Bertan parte hartu zuten Oxfam Intermon-eko Nerea Basterrak, Bizkaiko Foru Aldundiko Gizarte Kohesiorako zuzendari Natxo Rodriguezk eta Mugarik Gabe-ko Tamara de Graciak.
Topaketak lankidetza deszentralizatuaren ibilbidea nabarmendu zuen, hau da, gobernu autonomikoek, aldundiek eta udalek gizarte-erakundeekin lankidetzan bultzatzen dutena. Lurraldeetatik gertu egotea, bertako errealitateak ezagutzea eta hamarkadetan eraikitako konfiantzazko harremanak dira bere indargune nagusia.
Lankidetzan aritzea baliabide ekonomikoak ematea baino askoz gehiago da. Nerea Basterrak nabarmendu zuenez, komunitateak beren eskubideak defendatzeko eta alternatibak eraikitzeko antolatzen direnean sortzen dira eraldaketa sozial handiak. Horregatik, ezinbestekoa da gizarte zibila indartzea eta nazioarteko aliantzei eustea, batez ere gizarte-mugimenduek eta giza eskubideen defendatzaileek gero eta mehatxu handiagoei aurre egiten dietenean.
Erakundeen ikuspegitik, Natxo Rodriguezek lurralde bakoitzean dauden gaitasunak hobeto aprobetxatzeko beharra defendatu zuen. Bizkaiak, bere tamaina eta erronka globalen aurrean dituen baliabide mugatuak gorabehera, unibertsitateen, enpresen, administrazioen eta gizarte-erakundeen inplikazioaren bidez lagun dezake. Lankidetzak logika ekonomiko hutsa gainditu behar du, eta politika publiko egonkor bihurtu behar du, ezagutza, esperientzia eta konpromiso partekatuak mugiarazteko gai izango dena.
Bestalde, Tamara de Graciak lankidetza feminista, dekoloniala eta arrazakeriaren aurkakoa lortzeko bidean aurrera egiteko beharra planteatu zuen, proiektuak finantzatzera mugatu gabe, desberdintasuna sortzen duten egiturak eraldatzen laguntzeko. Horrek esan nahi du beste lurralde batzuetako erakundeak eta gizarte-mugimenduak beren prozesuen protagonista direla onartzea, beren autonomia eta lehentasunak errespetatuz, herrialde finantzatzaileek diseinatutako irtenbideak inposatu beharrean.
Beste gai nagusietako bat aadmiinistrazio-przedurak sinplifikatzeko beharra izan zen. Parte-hartzaileek adierazi zuten eskakizun burokratikoek denbora eta baliabideak kontsumitzen dituztela, eta horiek lan komunitariora bidera daitezkeela. Gardentasunari eta kontuak emateari uko egin gabe, tresna malguagoak eskatu zituzten, testuinguru aldakorretara egokituak eta epe luzerako prozesu eraldatzaileei eusteko gai zirenak. Eztabaidak politika publikoen koherentziari ere heldu zion. Ez da nahikoa giza eskubideak lankidetza-programen bidez defendatzea, baldin eta beste erabaki ekonomiko, komertzial edo instituzional batzuek eskubide horiek urratzen laguntzen badute. Elkartasun-politikek berdintasunarekin, iraunkortasunarekin, enpleguarekin edo sustapen ekonomikoarekin lotuta egon behar dute.
Era berean, gizarte eraldaketarako hezkuntza aldarrikatu zen herritartasun kritikoa eraikitzeko funtsezko tresna gisa, gure eguneroko erabakiek ondorio globalak dituztela jakinda. Migrazioek, kontsumoak, ingurumen-krisiak eta desberdintasunek erakusten dute beste lurralde batzuetako arazoak ere gure errealitatearekin lotuta daudela.
Publikoaren waku-hartzeek gizarte-erakundeen autonomia babestearen garrantzia indartu zuten, baita Hegoalde globaleko erakundeen parte-hartzea erabakietan bermatzea eta lankidetzaren legitimitatea defendatzea ere, haren erabilgarritasuna zalantzan jartzen duten diskurtsoen aurrean. Mahaiak konpromiso eta itxaropen mezu partekatu batekin amaitu zuen: lankidetza deszentralizatuak etorkizuna du bere tresnak berritzea, aliantzak sendotzea eta pertsonak eta haien eskubideak zentroan mantentzea lortzen badu.
3. Mahaia – Gizarte-espazioa eta ekintza humanitarioa
Nola bermatu pertsonen babesa beharrak handitzen direnean, baliabideak gutxitzen direnean eta giza eskubideen errespetua ahultzen denean?
Gai horien inguruan aritu ziren Espazio zibikoa eta ekintza humanitarioa mahai-inguruan. Bertan parte hartu zuten Deustuko Unibertsitateko Pedro Arrupe Giza Eskubideen Institutuko Cristina Churrucak eta ekintza humanitarioan, gatazketan eta segurtasunean espezializatutako Carlos Pérez de Armiñok.
Cristina Churrucak gogorarazi zuen nazioarteko elkartasuna ez dela karitate kontua, duintasun, berdintasun eta eskubide kontua baizik. Gatazken gorakadaz, kaltetutako biztanleei laguntza helarazteko zailtasunez eta erakunde humanitarioek pairatzen dituzten murrizketa gero eta handiagoez ohartarazi zuen.
Kezka berezia agertu zuen espazio zibikoaren murrizketagatik, hau da, pertsonek eta erakundeek parte hartzeko, adierazteko eta beren eskubideak defendatzeko duten askatasunagatik. Elkartasuna kriminalizatzeko eta erakundeen independentzia mugatzeko arriskuaz ere ohartarazi zuen, batez ere migrazio-eremuan.
Bestalde, Carlos Pérez de Armiñok aztertu zuen potentzien arteko lehiak, nazioarteko erakundeen ahultzea eta giza eskubideen urraketen aurrean gero eta zigorgabetasun handiagoa krisiaren erantzuna eraldatzen ari direla. Bakea ezin dela indarkeriaren amaierara mugatu adierazi zuen, gatazken kausei heldu behar zaiela, giza eskubideak bermatu behar direla eta justizia sustatu behar dela.
Testuinguru horretan, lankidetza deszentralizatuak, bereziki Euskaditik, funtsezko zeregina izan dezake gizarte zibilari laguntza emanez, parte hartzeko guneak defendatuz eta giza eskubideetan oinarritutako erantzunak sustatuz.
Azken hausnarketak mezu argia utzi zuen: ekintza humanitarioa ez da soilik sufrimendua arintzea, baizik eta pertsonen duintasuna babestea, haien eskubideak defendatzea eta bidegabekeria eta deshumanizazioa gauza normal bihurtzea saihestea.
4. Mahaia – Nazioarteko agenda eta arkitektura multilaterala
Nazioarteko lankidetza eraldaketa garrantzitsua bizitzen ari da: lurraldeak protagonismoa hartzen ari dira erronka global handiei irtenbideak bilatzeko orduan. Horixe izan zen nazioarteko agendari eta arkitektura multilateralari eskainitako mahaiaren ondorio nagusietako bat.
UN Etxeko Aranctza Achak nabarmendu zuen Nazio Batuek gero eta gehiago aitortzen dutela lurraldeek Garapen Iraunkorreko Helburuak (GJH) lortzeko duten zeregina. Kontua ez da soilik tokiko gobernuek jardutea, baizik eta aliantzak bultzatzea erakundeen, gizarte-erakundeen, enpresen eta herritarren artean. Horretarako, funtsezkoa da herritarren parte-hartzea berreskuratzea, proposamen hurbil, sortzaile eta ilusionagarrien bidez.
Bestalde, ECOPEReko Aitor Pérezek ELGAren txosten baten ondorioak aurkeztu zituen, lankidetza deszentralizatuaren hazkundea eta garrantzia berresten duena. Finantzaketan ez ezik, ezagutzak elkartrukatzean, erakundeak indartzean eta elkar ikastean ere oinarritzen da haren balioa. Euskadi nazioartean nabarmentzen da esparru horretan, baina lankidetza-tresnak benetan lurralde-ikuspegi batera egokitzeko erronkak bere horretan dirau.
Javier Cortés eLankidetzako zuzendariak azpimarratu zuen egungo arazoak — desberdintasunetatik hasi eta ingurumen-krisiraino — elkarri lotuta daudela eta erantzun kolektiboak behar dituztela. Ekonomia-, gizarte-, kultura- eta ingurumen-dimentsioak integratuko dituen garapen-eredu bat defendatu zuen, herritar aktiboekin eta lankidetzan aritzeko eta berritzeko gai diren erakundeekin.
Hausnarketa partekatuak lankidetza horizontalagoa bilatzen du, konfiantzan, erantzunkidetasunean eta lurraldeen arteko aliantzetan oinarritua. Mundua eraldatzeko, hurbileko errealitatateetatik hasi behar da, tokiko ekimenak konpromiso globalekin lotuz, giza garapen bidezkoago eta iraunkorrago baterantz aurrera egiteko.
Lankidetzaren etorkizuna hemen ere hasten da
Egunean zehar kezka partekatu bat sortu zen: nola lortu herritarrek nazioarteko lankidetza berriz ere berezko sentitzea. Zifra eta proiektuetatik haratago, ezinbestekoa da eraldaketa-istorioak kontatzea, errealitateak konektatzea eta beste leku batzuetan gertatzen denak zergatik eragiten digun azaltzea.
Lankidetza presente dago gure eguneroko bizitzan: kontsumitzen dugunean, lan-baldintzetan eta defendatzen ditugun politiketan. Horregatik, gizartea eraldatzeko hezkuntza, herritarren parte-hartzea eta komunikazioa funtsezko tresnak dira
Topaketari amaiera emateko erronkak izan ziren: finantzaketa egonkorra bermatzea, % 0,7ra iristea, Euskadiko Lankidetza eta Elkartasunari buruzko Legea aplikatzea eta tokiko erakunde eta komunitateen protagonismoa indartzea.
Baina, batez ere, uste osoa utzi zuen: lankidetzan aritzea ez da soilik desberdintasunak arintzea, baizik eta desberdintasunak sortzen dituzten egiturak eraldatzen laguntzea.
<< Euskadiko ordezkaritzaren azken berriak
