Joan den 2026ko apirilaren 15ean, Arrupe Etxeko areto nagusian, eztabaida beharrezkoa, premiazkoa eta guztiz politikoa izan zen: nola bermatu etxebizitza izateko eskubidea XXI. mendean. «Adreiluaz haratago: Etxebizitzarako eskubidea eraikitzen XXI. mendean» izenburupean, Fiare Banca Eticak antolatutako jardunaldiak erreferentziazko bi ahots bildu zituen — Javier Buron eta Pablo Carmona — Marian Diez moderatzaile.
Han eztabaidatu zena ez zen arazo tekniko edo ekonomiko hutsa izan. Batez ere, gure gizartearen kontraesanen ispilu izan zen: etxebizitza aldi berean oinarrizko eskubidea den gizarte bat… eta merkantzia bat
Alde batera utzi ezin den arazoa
Eztabaidaren abiapuntua argia izan zen: etxebizitza gizarte-arazo nagusietako bat bihurtu da Espainian eta, bereziki, Euskadin. Mahai gainean jarri ziren datuak sendoak dira
> Hileko 900 euro inguruko batez besteko alokairua.
> 800 euro inguruko hipotekak
> Kasu askotan 1.500 eurotik beherako soldatak.
> Mila pertsona baino gehiago etxerik gabe Bizkaian.
> Milaka etxegabetze urtero.
Errealitate horrek egoera paradoxikoa sortzen du: lan egiteak jada ez du bermatzen duintasunez bizi ahal izatea. Gazte askorentzat, independizatzeak esan nahi du etxebizitza partekatzea, logela bat alokatzea edo, zuzenean, horri uko egitea. Etxebizitza eskuratzea ez da arazo ekonomikoa soilik. Egiturazko desberdintasunaren arazoa da.
Merkatuaren, Estatuaren edo gizartearen porrota?
Eztabaidan planteatutako lehenengo galderetako bat zuzena izan zen: etxebizitzaren krisia merkatuaren edo Estatuaren porrota da?
Ez zen erraza izan erantzuna. Alde batetik, Javier Buronek ideia probokatzaile bat defendatu zuen: merkatuak ez du porrot egin, ez baitzen inoiz eskubideak bermatzeko diseinatuta egon. Bere funtzioa ordaintzeko gaitasunaren arabera baliabideak esleitzea da, ez beharraren arabera. Arazoa, beraz, etxebizitza bezalako funtsezko zerbait merkatuaren esku uztea litzateke. Baina kritika ez zen hor gelditu. Politika publikoen epaia ere aipatu zuen, hamarkada askotan ez baitira nahikoak, gaizki finantzatuak edo zuzenean existitu gabeak.
Eta are urrunago joan zen: Gizarte-kontzientziaren epaitzaz hitz egin zuen. Urteetan, gizartearen zati handi batek jabetzan oinarritutako eredu bat onartu zuen — eta ospatu ere egin zuen —, haren ondorioak zalantzan jarri gabe.
Bestalde, Pablo Carmonak beste funtsezko dimentsio bat sartu zuen: etxebizitzaren eta egitura ekonomikoaren arteko harremana. Azaldu zuenez, higiezinen sektorea Espainiako eredu ekonomikoaren oinarrietako bat izan da, eta horrek edozein aldaketa sakon zailtzen du. Etxebizitza ukitzeak interes oso hedatuak ukitzea dakar, jabetza sozialki oso banatuta dagoelako.
Jabeen eta baztertuen gizarte bat.
Eztabaidaren elementu adierazgarrienetako bat etxebizitzaren inguruko gizarte-egituraren azterketa izan zen. Espainia oraindik ere jabeen herrialdea da:
> Familien % 49 inguru dagoeneko ordainduta dagoen etxebizitza batean bizi da.
> % 24 hipoteka ordaintzen ari da.
> % 17 inguru soilik bizi da merkatuko prezioan alokatuta.
> Eta % 3,5ek baino ez du etxebizitza publikoa eskuratzen.
Horrek ondorio sakonak ditu. Alde batetik, etxebizitzari buruzko eztabaida zergatik den hain konplexua azaldu du: pertsona asko sistemaren biktima eta onuradun dira aldi berean. Bestetik, haustura gero eta handiagoa erakusten du:
> Etxebizitza jabetzan ordainduta duten adinekoak.
> Merkatuan sartzea lortu zuten bitarteko belaunaldiak.
> Sistematik kanpo geratzen diren gazteak.
Ondorioa «gerra isil» moduko bat da, ez klase tradizionalen artean, baizik eta etxebizitza-sistemaren barruko posizioen artean..
Gehiago eraiki… edo arauak aldatu?
Eztabaidaren beste ardatz nagusietako bat diskurtso publikoan oso presente dagoen gai bat izan zen: etxebizitza gehiago eraiki behar ditugu ala lehendik daudenetan esku hartu? Hemen bi ikuspegi ezberdin azaleratu ziren.
Pablo Carmonak argi hitz egin zuen: konponbide gisa eraikuntza masiboan konfiantza izatea problematikoa da. Ziklo ekonomiko handiak, inbertsio izugarriak eta gaur egun ematen ez diren baldintzak eskatzen ditu. Gainera, ez du bermatzen etxebizitzak irisgarriak direnik. Horren aurrean, etxebizitza «desmerkantilizatzeko» beharra planteatu zuen, hau da, aktibo finantzario gisa duen papera murriztea.
Javier Buronek, aldiz, eraikitzeko edo esku hartzeko aukerari uko egin zion. Azaldu zuenez, ez dago irtenbide bakarra, tresnen konbinazio bat baizik:
> Etxebizitza publikoa eraikitzea.
> Lehendik dagoen etxebizitza erostea.
> Hutsik dauden etxebizitzak mobilizatzea.
> Eraikinak birgaitzea.
> Hiriak birdentsifikatzea.
Helburua ez da bakarra, baizik eta etxebizitza eskuragarrien azpiegitura iraunkorra sortzea, merkatuaren gorabeheren mende ez dagoena.
Tabu handia: etxebizitzaren prezioa jaistea
Eztabaidaren une interesgarrienetako bat gai deseroso bati heldu zitzaionean izan zen: zer gertatuko litzateke etxebizitzaren prezioak benetan jaitsiko balira?
Prezioak murrizteak positiboa dirudi, baina berehalako eragina du: milioika pertsonaren ondareari eragiten dio. Hemen dago sistemaren blokeo handienetako bat. Carmonak azaldu zuen bezala, etxebizitza aurrezteko modu nagusia den gizarte batean, bere balioa murrizten duen edozein politikak erresistentziak sortzen ditu.
Horrek azaltzen du zergatik neurri asko lotsatiak edo partzialak diren. Sistemak jabetza babesten du, gizartearen zati handi bat haren mende dagoelako.
Politika publikoak: aurrerapenak… baina ez nahikoak
Eztabaidak Espainiako etxebizitzari buruzko lege berriak ere jorratu zituen. Ondorioa anbibalentea izan zen.>>Alde batetik, aurrerapenak aitortu ziren:
> Etxebizitzaren kontzeptua eskubide gisa sartzea.
> Tentsioan dauden eremuetan alokairuak erregulatzeko aukera.
> Estatuak presentzia handiagoa du eztabaidan.
Baina muga garrantzitsuak ere aipatu ziren:
> Arazoaren larritasunari aurre egiteko neurri eskasak.
> Jabeei babes esanguratsua ematea.
> Eragin txikia sektore ahulenetan.
Ikuspegi kritiko batetik, Carmonak irmo hitz egin zuen: egungo politikak ez dira arazoa konpontzen ari, batez ere sistematik kanpo geratzen direnentzat (diru-sarrera txikiak dituzten pertsonak, biztanleria migratzailea, etab.). Buronek, bere aldetik, ikuspegi gradualistagoa defendatu zuen: legea inperfektua da, baina prozesu luze baten lehen urratsa da.
Gizarte mugimenduen zeregina
Eztabaidaren elementu indartsuenetako bat gizarte-mugimenduen papera aldarrikatzea izan zen. Hipotekak Kaltetutakoen Plataformaren (PAH) esperientziatik, irtenbide asko «behetik» sortu direla nabarmendu zen:
> Etxebizitza hutsak okupatzea.
> Alokairu sozialak negoziatzea.
> Presio politikoa lege-aldaketetarako.
Praktika horiek eztabaidagarriak izan arren, kasu askotan berehalako erantzun bakarra izan dira milaka pertsonarentzat. Mezua argia izan zen: gizarte-mobilizaziorik gabe, ez dago egiturazko aldaketarik.
Alternatibak: kooperatibak eta banku etikoa
Ekitaldiak alternatiba zehatzetan ere jarri zuen arreta, bereziki Fiare Banca Eticaren paperean. Erabilera-lagapeneko kooperatibena izan zen eredu nabarmenetako bat. Sistema honetan:
> Etxebizitza ez da ez erosten ez saltzen
> Pertsonek erabiltzeko eskubidea dute, ez jabetzakoa
> Espekulazioa saihesten da
Eredu horrek logika tradizionala hausten du, eta etxebizitza ulertzeko beste modu bat proposatzen du: erabilera-ondasun gisa, ez inbertsio gisa.
Hala ere, ekimen horiek, baliotsuak izan arren, gutxiengoak izaten jarraitzen dutela ere adierazi zen. Inpaktua eskalatzeko, beharrezkoa litzateke:
> Finantzaketa gehiago
> Erakundeen laguntza
> Aldaketak lege-esparruan.
Galdera nagusia: nola ordaintzen da hau guztia?
Eztabaida guztian zehar funtsezko gai bat egon bazen, hau izan zen: nork ordaintzen du asmo handiko etxebizitza-politika publiko bat? Zifrak izugarriak dira. Urtean milaka milioi euro inbertitzeko beharraz hitz egin zen, sistema benetan eraginkorra sortzeko. Bide posibleen artean:
> Inbertsio publiko handiagoa.
> Zerga berriak.
> Aurrezki kolektiboko funtsak.
> Lankidetza publiko-pribatua.
Arazoa da eztabaida hori ia ez dagoela agenda politikoan. Eta finantzaketarik gabe, edozein proposamen paper bustian geratzen da.
Krisi estrukturala, ez koiunturala
Topaketan errepikatu zen ideiarik garrantzitsuena hau izan zen: etxebizitzaren krisia ez da aldi baterakoa, egiturazkoa da. Ez da arazo iragankor bat, erabaki politiko, ekonomiko eta sozialen hamarkadetako emaitza baizik. Egoera hori aldatzeak esan nahi du:
> Merkatuaren zeregina berrikustea.
> Politika publikoak indartzea.
> Jabetzaren kultura eraldatzea.
> Alternatiba kolektiboak bultzatzea.
Eta, batez ere, konponbide azkarrik ez dagoela onartzea.
Etxebizitzarako eskubidea birpentsatzea
Bilbon egindako eztabaidak ondorio argia utzi zuen: etxebizitzak ezin du negozio gisa bakarrik tratatzen jarraitu.
Etxebizitza izateko eskubidea bermatzeak gure eredu sozial eta ekonomikoa sakonki birpentsatzea dakar. Estatuak, merkatuak eta herritarrek zein paper jokatzea nahi dugun erabakitzea da.
Baina zerbait deserosoagoa ere badakar: gizarte gisa ditugun itxaropenak birplanteatzea. Izan ere, funtsean, etxebizitzaren arazoa ez da soilik teknikoa, ezta ekonomikoa ere. Elkarrekin bizitzea ulertzeko moduaren isla da.
<< Euskadiko ordezkaritzaren azken berriak
