«KRISIA: euskal politika ekonomikoaren norabidea» mahai-inguruaren izenburua EHUko Udako Ikastaroaren mahai tematikoetako bat zen. Hausnarketa eta eztabaidarako gune bat, kapitalismoak erreprodukzio sozialeko sistema gisa dituen kontraesanak ulertzeko. Txostengileek diagnostikoak partekatu zituzten, ikuspegi desberdinetatik, hausturarik eza sistemaren logika nagusiekin eta aukera oraindik irekia, eredu ekonomiko alternatiboetarantz igarotzeko.
Diagnostikoa: eredu neoliberalaren jarraipena
Hiru hizlariak bat etorri ziren esatean egungo euskal politika ekonomikoa statu quo-ren kudeaketa baten barruan sartzen dela, egiturazko eraldaketen aldeko benetako apusturik egin gabe.
Helena Francok azpimarratu zuen boterean dauden alderdiak eroso daudela eredu neoliberalarekin eta ez dutela hori aldatzeko beharrik ikusten, nahiz eta krisia bizi duen. Helenaren arabera, diskurtso ofiziala lehiakortasunean, atzerriko kapitala erakartzean eta hazkundean oinarritzen da, merkatuaren logika zalantzan jarri gabe.
Roser Espeltek ideia hori indartu zuen, zenbait diskurtso aldatu diren arren — adibidez, trantsizio berdea edo digitala sartuta —, politika ekonomikoaren funtsezko helburuak eta tresnak aldatu gabe jarraitzen dutelako. Industria-politikak interes pribatuen zerbitzura jarraitzen du, espazio publikoa ahultzen, eta ez dago benetako plangintza estrategikorik.
Miren Estensorok, Orkestran izandako esperientziatik, «sistemaren arrakaletan» lan egiten duela gaineratu zuen, erakundeen egituretan begirada inklusiboagoa, kritikoagoa eta demokratikoagoa sartzen saiatuz. Hala ere, aitortu zuen logika nagusiek asko mugatzen dutela ahalegin hori.
Egiturazko mugak eta muga politikoak
Hiru hizlariek ekintza politikoaren mugak jorratu zituzten, egiturazkoak zein ideologikoak:
> Helena Francok azaldu zuen esku-hartze publikoko tresnen galerak (industria-politika zuzena, banku publikoa, etab.) jarduteko gaitasun txikiagoa eman diela euskal erakundeei. Gainera, Espainiako Estatuaren eta Europar Batasunaren esparru juridikoarekiko mendekotasuna adierazi zuen, baita kapital pribatuaren xantaia ere, deslokalizazioekin mehatxatzen baitu politika eraldatzaileak aplikatzeko.
> Roser Espeltek finantzaketaren eta desarautzearen zereginean jarri zuen arreta: egungo esku-hartze publikoa kapital pribatuaren mende dago gehiegi, eta funts publikoak gizarte-irizpideak eta ingurumenekoak betetzen ez dituzten enpresen esku amaitzen dira. Era berean, generoaren, ingurumenaren edo hizkuntzaren ikuspegia (euskara) azaletik edo modu instrumentalean soilik txertatzea kritikatu zuen
> Miren Estensorok administrazio publikoen barne-mugez hitz egin zuen, bereziki haien antolaketa-kultura hierarkikoaz eta erronka konplexuei aurre egiteko gaitasunik ezaz. Erakundeetan lan egiten duten pertsonak gobernantzako eta demokratizazio ekonomikoko logika berriak integratu ahal izateko prestatzearen garrantzia azpimarratu zuen.
Zer egiteko du langile-klaseak?
Eztabaidaren zati garrantzitsu bat izan zen nola berreskuratu langile klasearen eginkizun nagusia politika ekonomikoen formulazioan, erreakzio hutsetik haratago.
Roser Espeltek defendatu zuen langile klaseak ekoizpen prozesuaren erdigunean egon behar duela eta bere parte-hartzea ezin dela mugatu foro instituzionaletako «dekorazio» batera. Industria politikaren teknokratizazioa kritikatu zuen, langileak baztertzen dituelako eta aholkularitza-enpresen edo elite teknikoen bulegoetan definitzen delako. Enpresak demokratizatzea, inbertsioei buruzko beto sindikala bezalako eskubideak zabaltzea eta langileei benetako boterea izatea ahalbidetuko dieten azpiegitura politikoak sustatzea proposatu zuen.
Autonomia instituzionala eta politikak atzematea
Helena Franco zuzena izan zen bere diagnostikoan: erakundeek parte hartzeko tarte handiagoa dute, baina ez dute erabiltzen borondate politikorik ez dutelako. Azpimarratu zuen arazoa ez dela soilik legala edo eskumenekoa, baizik eta elite politiko eta enpresarialen arteko lerrokatze ideologikoa. Industria politika enpresa handiek eta patronalak bahituta dagoela adierazi zuen, askotan gobernuaren politika agintzen baitute. Halaber, eragile eraldatzaileen (gizarte-mugimenduak, sindikatuak, akademia, etab.) koordinazio eta antolaketa falta deitoratu zuen, eraginkortasuna eta pisua galtzen baitute bloke kontserbadorearen aldean.
Lurraldea eragile gisa: tokiko eremuaren potentziala
Miren Estensorok tokiko mailara begiratzea proposatu zuen, esperimentazio politikorako espazio bideragarriena delakoan. Industria-politiketan lurraldeak duen ikuspegi homogeneoa kritikatu zuen, eta enpresa txikien zeregina nabarmendu zuen, berrikuntzako edo erakundeen laguntzako prozesuetatik kanpo geratu ohi baitira. Maila anitzeko gobernantzak eraikitzea defendatu zuen, eragile guztiak integratzeko eta elkarren arteko mendekotasuna aitortzeko. Adibide gisa, Gipuzkoako Lurralde Garapeneko Laborategia eta eragile bideratzaileen beharra jarri zituen, askotariko eragileen arteko elkarrizketak eraikitzeko.
Posible al da industria-politika eraldatzailea?
Azken txandan, etorkizunari buruzkoan, hiru hizlariek euskal industria-politika eraldatzaile baterako proposamenak eta baldintzak marraztu zituzten:
Helena Francok plangintza ekonomiko demokratikoaren aldeko apustua egin zuen, eta beldurrik gabe hitz egiten hasi zen ipar globalaren beherakadaz. Ongizate nahikoa eta banaketa ekitatiboa lehenesten dituen eredu bat defendatu zuen, nahiz eta gutxiago ekoiztea eta kontsumitzea ekarri. Larrialdi ekologikoa egiturazko mugatzat hartu behar dela nabarmendu zuen, baina baita denbora, zaintza, komunitatea eta bizitza errebalorizatzeko aukeratzat ere. Prozesuaren lidergoari dagokionez, aitortu zuen alderdiek, sindikatuek eta gizarte-mugimenduek ez dutela zilegitasun nahikorik, eta konfiantza eta adostasuna eraikiko dituen agintaritza partekatua proposatu zuen.
Roser Espeltek defendatu zuen industria-politikak helburu politiko argiak izan behar dituela, eta ez tresna neutral gisa aurkeztu. Plangintza ekonomiko demokratikoaren beharra aldarrikatu zuen, koordinazioa, koherentzia eta irizpide argiak (Koreako adibideko «3 C» ak) bezalako printzipioetan oinarrituta. Estatuak inbertsiorako eta zuzendaritza estrategikorako gaitasuna duen aktore gisa duen rola birdefinitzearen alde egin zuen, bereziki funtsezko sektoreetan, hala nola energian edo automobilgintzan. Adierazi zuen, halaber, erabakiak demokratizatu egin behar direla enpresen barruan, eta ez direla sektore guztiak modu berean jorratu behar: lehentasuna eman behar zaie subiranotasuna eta iraunkortasuna sustatzen dutenei.
Miren Estensorok tokian tokiko elkarrizketa-guneak sortzeari eman zion garrantzia, hala nola udal-esparruari, gizarte-ekonomiatik edo garapen-agentzietatik ekimenak badiren eremuari. Oraindik koordinaziorik gabe dauden baina erronka komunak dituzten logiken arteko elkarrekintza sustatzea proposatu zuen, hala nola trantsizio ekologikoa edo enplegu duina. Akademia kritikoaren rola ere aldarrikatu zuen, elkarrizketa horiek artikulatzeko eta eraldaketa-prozesuak errazteko..
Eztabaida publikoarekin
Galderen txandan, honako gai hauek jorratu ziren, besteak beste: Balio-kate globalek lal politiko ekonomikoa atzematea, gatazka sindikalek politikak eraldatzeko duten zeregina (Nissanen kasua Bartzelonan, edo Florentziaren kasua Italian), edo etorkizuneko proposamenak egiteko foro eraginkorren beharra.
Roser Espeltek eskularrua jaso zuen, eta nabarmendu zuen gatazka sindikaletik hasi behar dela politika industriala, baina baita proposamenak egin ere, inbertsioak baldintzatuko dituzten eta gizarte-, lan- eta ingurumen-eskubideak bermatuko dituzten klausulen bidez. Trantsizio ekosozialeko batzordeak aldarrikatu zituen, bide horretan etorkizun handiko tresna gisa.
Konklusio
Mahaiak diagnostikoan bat etortze kritikoa nabarmendu zuen: egungo euskal politika ekonomikoak kezkatuago daude dagoena kudeatzeaz, eraldatzeaz baino. Baina alternatibak eraikitzeko beneko aukerak ere agerian utzi zituen: tokikotik, akademiatik, sindikatuetatik, gobernantza demokratikorako modu berrietatik. Horretarako, ezinbestekoa izango da lankidetza, erakundeen ausardia eta, batez ere, bloke eraldatzailea berrantolatzea, gaur egun sakabanatuta eta eraginkortasun gutxirekin agertzen baita..
>>> Itzuli Laburpen orokorrera
